Pazuzu, ενας αμφιλεγόμενος δαίμονας

Γράφει ο Έρικ Σμυρναίος ~

Το 1973 προβλήθηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες μια ταινία η οποία έμελλε να εξελιχθεί σε μια από τις πιο επιδραστικές δημιουργίες της έβδομης τέχνης. Ο τίτλος της, λακωνικός και περιεκτικότατος, ήταν «Ο Εξορκιστής». Ακόμα και σήμερα, μισό αιώνα μετά την αρχική κυκλοφορία της, η συγκεκριμένη παραγωγή συνεχίζει να τρομοκρατεί το κινηματογραφικό κοινό, εν μέρει εξαιτίας των πολύ καλοφτιαγμένων και εντυπωσιακών εφέ της και εν μέρει εξαιτίας της πολύ τρομακτικής δαιμονικής οντότητας γύρω από την οποία περιστρέφεται η πλοκή της, του Pazuzu.

Στην παραπάνω ταινία, ο Pazuzu εμφανίζεται ως ένας τρομακτικός δαίμονας που καταλαμβάνει το σώμα μιας νεαρής κοπέλας, της Regan, με αποτέλεσμα να την μεταμορφώσει από αθώο και γλυκό παιδί σ’ ένα εφιαλτικό πλάσμα που βωμολοχεί ασύστολα, βλαστημά, ξερνάει αποκρουστικά υγρά από το στόμα του και μπορεί και περιστρέφει το κεφάλι του κατά 180 μοίρες.

«Ο Εξορκιστής» προκάλεσε σάλο όταν άρχισε να προβάλλεται το 1973. Εξάλλου, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της είχαν συμβεί κάποια πολύ παράξενα και τρομακτικά πράγματα: Μια πληθώρα τραυματισμών, ανάμεσα τους η σπασμένη πλάτη της νεαρής πρωταγωνίστριας της Linda Blair η οποία υποδύθηκε το δαιμονισμένο κορίτσι, καθώς και της Ellen Burstyn, η οποία ερμήνευσε το ρόλο της μητέρας της. Μια πυρκαγιά έκαψε το μεγαλύτερο μέρος των σκηνικών εκτός από την κρεβατοκάμαρα της ηρωίδας όπου διαδραματίζονται οι σκηνές της δαιμονικής της κατάληψης και του εξορκισμού του τρομερού εκείνου δαίμονα. Ένας από τους δευτερεύοντες ηθοποιούς της ταινίας, ο οποίος υποδυόταν έναν νοσοκόμο, σκότωσε έναν δημοσιογράφο λίγο πριν την έναρξη της διανομής της, δίχως να εξηγήσει ποτέ τι ήταν αυτό που τον ώθησε να κάνει κάτι τέτοιο. Συνολικά κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων και κατά την προβολή της, εννέα μέλη του συνεργείου και της παραγωγής πέθαναν. Ανάμεσα σε αυτούς ο ηθοποιός Jack MacGowran που πέθανε από γρίπη και η ελληνικής καταγωγής Vasiliki Maliaros η οποία απεβίωσε από φυσικά αίτια.

Επίσης, υπήρξαν πολλές περιπτώσεις όπου μέλη του κινηματογραφόφιλου κοινού αρρώστησαν ή λιποθύμησαν καθώς παρακολουθούσαν τον «Εξορκιστή»: Μια γυναίκα υπέβαλλε μήνυση κατά της εταιρίας παραγωγής, της Warner Bros, ισχυριζόμενη ότι τα υποσυνείδητα μηνύματα της ταινίας την έκαναν να λιποθυμήσει και να σπάσει το σαγόνι της. Σύμφωνα με κάποιους άλλους, οποιοσδήποτε την παρακολουθούσε κινδύνευε να δαιμονιστεί, γιατί άνοιγε μέσα του ένα πέρασμα που επέτρεπε στο κακό να εισβάλλει στον κόσμο μας και να διαφθείρει την ψυχή του. Σε κάποιες πόλεις υπήρξαν διαδηλώσεις εναντίον της, σε άλλες είχαν μαζευτεί καθολικοί ιερείς έξω από τους κινηματογράφους όπου προβαλλόταν, οι οποίοι ευλογούσαν το κοινό προκειμένου να το προστατεύσουν από την κακόβουλη επιρροή του Pazuzu. Σε κάποιες περιοχές του Ηνωμένου Βασιλείου η προβολή της απαγορεύτηκε ολοκληρωτικά. Ομάδες διαδηλωτών που είχαν συναθροιστεί έξω από πολλές κινηματογραφικές αίθουσες προκάλεσαν βίαια επεισόδια ενώ σύμφωνα μ’ έναν αρκετά παράξενο ισχυρισμό, κατά τη διάρκεια της πρεμιέρας της σε κάποιον επαρχιακό κινηματογράφο, ξέσπασε μια άγρια καταιγίδα κι ένας κεραυνός γκρέμισε το σταυρό μιας γειτονικής εκκλησίας. Όλα αυτά τα γεγονότα οδήγησαν πολλούς στο να πιστέψουν ότι η ίδια η ταινία κουβαλούσε κάποια κατάρα.

Ο χαρακτήρας της Regan προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις στο φιλοθεάμον κοινό. Η νεαρή Linda Blair έγινε δέκτης απειλητικών για τη ζωή της μηνυμάτων εξαιτίας του χαρακτήρα που υποδύθηκε και κυκλοφορούσε με σωματοφύλακες για αρκετούς μήνες μετά την ολοκλήρωση των γυρισμάτων. Η εμπειρία αυτή θα πρέπει ωστόσο να την επηρέασε πολύ αρνητικά, γιατί αργότερα κατέφυγε στη χρήση ναρκωτικών ουσιών και αποσύρθηκε από τα φώτα της δημοσιότητας.

Επίσης, αξιοπρόσεκτο είναι το γεγονός ότι η πηγή του τρόμου του «Εξορκιστή», ο δαίμονας Pazuzu, ο οποίος καταλαμβάνει και λεηλατεί το σώμα της νεαρής Regan, δεν αποτελούσε επινόηση των σεναριογράφων του «Εξορκιστή». Κατά μια πολύ ουσιαστική έννοια, αποτελούσε κάποτε μια υπαρκτή παρουσία: Οι αρχαίοι Ασσύριοι και οι Βαβυλώνιοι τον λάτρευαν κι επιδίωκαν την εύνοια του. Γινόταν αντιληπτός ως ο βασιλιάς των πνευμάτων των ανέμων, μια οντότητα που είχε τη δύναμη να προκαλεί λιμούς και ξηρασίες, επιδρομές ακρίδων και πλημμύρες, καθώς και θανατηφόρες επιδημίες που μπορούσαν να αποδεκατίσουν ολόκληρες πόλεις.

Ο Pazuzu είχε ωστόσο και μια άλλη πιο φιλική πλευρά: Θεωρούταν προστάτης των εγκύων γυναικών και των παιδιών τους, γιατί ως μαχητική υπερφυσική οντότητα ήταν ορκισμένος αντίπαλος της Lamashtu, μιας άλλης δαιμονικής θεότητας που συνήθιζε να σκοτώνει έμβρυα και βρέφη. Αυτός ήταν και ο κύριος λόγος για τον οποίο οι λάτρεις του επιδίωκαν την εύνοιά του, καθώς πίστευαν ότι η παρουσία του στις ζωές τους λειτουργούσε προστατευτικά.

Σε αυτό το σημείο πρέπει να επισημανθεί ότι η λέξη «δαίμονας» στις προχριστιανικές εποχές είχε μια πολύ διαφορετική σημασία από εκείνη που έχει αποκτήσει στις μέρες μας. Κάποτε οι δαίμονες ήταν άσαρκες μεν, ευφυείς δε, οντότητες, δηλαδή πνεύματα που βρίσκονταν ανάμεσα στους κόσμους των θεών και των ανθρώπων ενώ δρούσαν συχνά ως γέφυρες επικοινωνίας ανάμεσά τους. Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική κοσμοθεωρία για παράδειγμα, ήταν κατώτεροι των θεών αν και αθάνατοι. Κάποιες φορές τιμωρούσαν τους ανθρώπους και κάποιες άλλες τους ενθάρρυναν στην προσπάθειά τους να υλοποιήσουν το δυναμικό τους. Επομένως δεν ήταν όλοι οι δαίμονες κακοί και ακόμα και αυτοί που θεωρούνταν πολύ επικίνδυνοι, όπως ο Pazuzu, δεν ήταν μονοδιάστατοι.

Ο Pazuzu ωστόσο είχε ορισμένα πολύ ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τα οποία τον καθιστούν ξεχωριστό από το υπόλοιπο Μεσοποτάμιο πάνθεο. Η όψη του καταρχήν, η οποία παρέμεινε εντυπωσιακά απαράλλακτη στο διάβα των αιώνων, περιέχει, εκτός από ανθρωποειδή στοιχεία, τα χαρακτηριστικά πολλών διαφορετικών μεταξύ τους ζώων, σε πλήρη αντίθεση με τις υπόλοιπες Μεσοποτάμιες θεότητες που αποτελούνται από το αμάλγαμα ενός ανθρώπου και ενός συγκεκριμένου ζώου: Το κεφάλι του που έχει ένα τετραγωνισμένο σχήμα, διαθέτει κέρατα, βαριά φρύδια, μια διχαλωτή γενειάδα και ένα ανοιχτό στόμα με σκυλίσια χαρακτηριστικά, μέσα από το οποίο εξέχουν τα κοφτερά δόντια και η μακριά γλώσσα του. Έχει φτερά αετού και στον «Εξορκιστή» εμφανίζεται να διαθέτει γεννητικά όργανα που παραπέμπουν σε ερπετό.

Ένα εξίσου εντυπωσιακό χαρακτηριστικό του είναι η δυσκολία που αντιμετωπίζουν οι αρχαιολόγοι στην προσπάθειά τους να εξακριβώσουν την προέλευσή του. Σε πλήρη αντίθεση με πολλές άλλες υπερφυσικές οντότητες της ιστορίας, δεν υπάρχουν ίχνη που να μας αποκαλύπτουν τη διαδικασία της δημιουργίας και της εξέλιξής του. Οι απεικονίσεις του ξεφυτρώνουν ολοκληρωμένες από το πουθενά, δίχως να έχει προηγηθεί κάποιο προγενέστερο στάδιο τους. Θα μπορούσε να πει κανείς πως ο αρχαίος κόσμος, από τη μια στιγμή στην άλλη, βρέθηκε αντιμέτωπος με την παρουσία του, τη φύση και την όψη του. Συνέπεια αυτού αποτελεί και η διαπίστωση ότι δεν κατέστη ποτέ δυνατόν να εντοπιστεί κάποια συγκεκριμένη περιοχή όπου η λατρεία του και οι απεικονίσεις του να εμφανίστηκαν για πρώτη φορά αν και υπάρχουν κάποιες αστήρικτες ως επί το πλείστον θεωρίες που υποστηρίζουν ότι οι πρώτοι λάτρεις του ήταν οι Αιγύπτιοι.
Εξίσου ενδιαφέρον είναι το ότι, αν και έχουν βρεθεί ολόσωμες απεικονίσεις του, πολύ πιο συχνές είναι οι απεικονίσεις του κεφαλιού του που χρησιμοποιούνταν ως φυλαχτά προστασίας ή ως τμήματα κοσμημάτων, στο Ιράκ, στο Λίβανο, στο Ιράν ακόμα και στο ελληνικό νησί της Σάμου, ενώ γραπτές πηγές αναφέρουν την ύπαρξή του ήδη από το 670 π.Χ. Συχνά, τα προαναφερθέντα αυτά φυλαχτά και κοσμήματα φέρουν επιγραφές στο πίσω μέρος τους που περιλαμβάνουν τις απεικονίσεις και άλλων Μεσοποτάμιων θεοτήτων, οι οποίες θεωρούνταν φιλικές προς τους ανθρώπους.

Οι σύγχρονοι ερευνητές πιστεύουν ότι αυτή η πρακτική είχε ως στόχο της την προστασία του φορέα αυτών των τεχνουργημάτων και την επανακατεύθυνση της δύναμης του Pazuzu μακριά από τους ανθρώπους. Μάλιστα, ένας από τους λόγους που οι ολόσωμες απεικονίσεις του Pazuzu είναι εξαιρετικά σπάνιες, είναι το γεγονός ότι οι αρχαίοι Ασσύριοι και οι Βαβυλώνιοι πίστευαν ότι η ακριβής απεικόνιση μιας τέτοιας οντότητας προσελκύει την προσοχή της, κάτι το πολύ επικίνδυνο. Αυτό εξηγεί και το λόγο που σπανίζουν και οι απεικονίσεις άλλων παρόμοιων οντοτήτων όπως της Ereshkigal, της βασίλισσας των Νεκρών. Επιπρόσθετα, το μέγεθος του αγάλματος μιας τέτοιας οντότητας καθόριζε και τη δύναμη που αυτό περιείχε. Έτσι, λοιπόν, τα αγαλματίδια του Pazuzu, επειδή είχαν μικρό μέγεθος, φορτίζονταν με μικρά ποσά δύναμης που δεν ήταν πολύ επικίνδυνα και μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν με σχετική ασφάλεια από εκείνον που τον επικαλούταν.

Ένα άλλο επίσης ξεχωριστό χαρακτηριστικό του Pazuzu είναι η μεγάλη εξάπλωση της λατρείας του. Η απεικόνισή του ήταν πολύ διαδεδομένη σε όλο τον αρχαίο κόσμο και παρέμεινε γνωστός στο διάβα πολλών αιώνων. Είναι ο μοναδικός αρχαίος δαίμονας της Μεσοποταμίας που κατάφερε, και μάλιστα κατά τρόπο άκρως εντυπωσιακό, να εξαπλωθεί πέρα από τα όρια της διαρκώς φλεγόμενης Μέσης Ανατολής, να κυριεύσει τον κόσμο του Hollywood και να εγκαθιδρυθεί στη σύγχρονη μαζική κουλτούρα.

Στις μέρες μας, το όνομά του απαντάται πολύ συχνά. Υπάρχουν πάμπολλοι χώροι διασκέδασης που χρησιμοποιούν το όνομά του, ανάμεσα τους και ένα εντυπωσιακό beach bar-εστιατόριο στο νησί της Κέρκυρας. Συγκροτήματα metal μουσικής έχουν αντλήσει έμπνευση από τη μορφή του. Ένα επιφανειακό σερφάρισμα στο ίντερνετ αρκεί για να ανακαλύψετε ότι η όψη του κοσμεί μια πληθώρα έργων τέχνης, πίνακες, κοσμήματα και αγαλματίδια, ενώ σε πολλά μαγικά συστήματα η επίκληση και ο διαλογισμός πάνω στο όνομά του αποτελούν απαραίτητο συστατικό τους. Αν λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι σε όλες σχεδόν τις μαγικές και τις θρησκευτικές πρακτικές της ανθρώπινης ιστορίας η χρήση του ονόματος οποιασδήποτε υπερφυσικής οντότητας όχι μόνο την προσελκύει αλλά την ενδυναμώνει ταυτόχρονα, φαίνεται ότι ο Pazuzu έχει διαπρέψει ως προς την διαιώνιση της επιρροής του στο δικό μας κόσμο. Κατόπιν αυτού, έχω να σας κάνω την εξής πρόταση: Αν νιώθετε ότι είστε αρκετά γενναίοι, παρακολουθείστε τον «Εξορκιστή» και μετά ψιθυρίστε το όνομα Pazuzu τρεις φορές μέσα στο σκοτάδι.
Και μετά, ανοίξτε τα μάτια σας…

Πηγές:
1)    https://screenrant.com/behind-the-scenes-stories-exorcist/
2)    https://screenrant.com/cursed-films-the-exorcist-curse-explained/
3)    https://allthatsinteresting.com/pazuzu
4)    https://www.britannica.com/topic/Pazuzu