Γράφει: Χριστίνα Σαββανή, Εκδόσεις Locus-7

EΧΟΥΝ ΠΕΡΑΣΕΙ ΠΟΛΛΑ ΧΡΟΝΙΑ από την εποχή που πρώτος ο Γιώργος Μπαλάνος μας έκανε γνωστό το θέμα των μαγικών συμβόλων στα μεταλλικά καπάκια στους δρόμους των πόλεών μας. Στα άρθρα του σε περιοδικά της εποχής, στην παρουσίαση του θέματος στην τηλεοπτική εκπομπή του «Τα Μυστήρια της Ελλάδος», και φυσικά στο βιβλίο του «Η Σκιά του Κθούλου» (εκδόσεις Locus-7), ξεδιπλώνονται εκδοχές και πιθανές ερμηνείες του μυστηρίου.

Αν και δεν πρόκειται μόνο για ελληνικό φαινόμενο, αφού το συναντάμε σε αντίστοιχα καπάκια σε πολλές πόλεις του κόσμου, αυτό που τράβηξε την προσοχή του τότε, ιδίως στις διαδρομές της περιπατητικής τεχνικής με την παρέα του Locus-7, ήταν τα μαγικά σύμβολα που διακοσμούσαν τα καπάκια φρεατίων του αστικού ιστού.

Στο βιβλίο του «Η Σκιά του Κθούλου» ο Γιώργος Μπαλάνος εξετάζει διάφορες ερμηνείες για τη φύση των ανάγλυφων σχεδίων των καπακιών αυτών. [Στην πορεία αυτή η υπόθεση συνδέθηκε και με το θέμα της Έρπουσας Σκιάς, αλλά ο χώρος εδώ δεν επαρκεί για την επέκταση στο θέμα.] Στα χρόνια που ακολούθησαν έγιναν προσπάθειες από ανθρώπους του ευρύτερου κύκλου του Locus-7 δημιουργίας χαρτών και καταγραφής των θέσεων των καπακιών, με την ελπίδα ότι η γεωγραφική κατανομή τους θα έδινε κάποιο μορφοδιαταξιακό στοιχείο. Έχω στα χέρια μου τέτοιο χάρτη από την περιοχή των Αμπελοκήπων ομάδας συνεργατών μας, και ίσως κάποτε τον δημοσιεύσω, αν και φαίνεται ότι τελικά, η ιδέα της αποτύπωσης σε χάρτες κάποιου πιθανού σχήματος που να έβγαζε νόημα πάνω στο αστικό ανάγλυφο, δεν απέδωσε κάτι ουσιαστικό. Γενικότερα, τίποτα χρήσιμο δεν προέκυψε από τις προσπάθειες αυτές.

Στη συνέχεια εξετάσαμε το ενδεχόμενο, τα καπάκια με τα μυστικιστικά σύμβολα να ήταν οδοδείκτες σημαντικών σημείων των πόλεων. Όμως ούτε και αυτή η θεωρία επιβεβαιώθηκε, αφού τα καπάκια έκαναν την εμφάνισή τους σχεδόν οπουδήποτε χρειαζόταν τεχνικά η παρουσία τους, ακόμα και σε αυλές σπιτιών, σε υπόγεια πολυκατοικιών, σε εξοχικές κατοικίες, κυριολεκτικά παντού.

Αναπόφευκτα, οι έρευνες στράφηκαν και προς τους κατασκευαστές των καπακιών αυτών, χυτήρια και εταιρίες κατασκευής μεταλλικών στοιχείων. Αρκετοί ενδιαφερόμενοι ήρθαν σε επαφή με τους επαγγελματίες του κλάδου, των οποίων τα ονόματα πολλές φορές αναγράφονται στα καπάκια, αλλά κανένας δεν πήρε απάντηση ούτε για την προέλευση των καλουπιών των καπακιών ούτε φυσικά για την επιλογή των μυστικιστικών συμβόλων και το σχεδιασμό τους. Οι απαντήσεις κυμαίνονταν από πλήρη άγνοια, έως άρνηση και της παραμικρής επικοινωνίας μαζί μας. Υποψιάζομαι ότι πολλοί δυστυχείς επαγγελματίες χυτηρίων θα μας μισούν έως και σήμερα για την επιμονή μας στην έρευνα αυτή, αλλά πάντως, όπως προανέφερα, ουσιαστική απάντηση δεν έδωσε κανείς τους. Όποιος ασχοληθεί και πάλι στο μέλλον, αφού θα συνυπολογίσει τα νέα στοιχεία που δίνονται σε αυτό το άρθρο, ίσως μας διαφωτίσει περισσότερο σχετικά με την επίμονη άρνηση, ή πιο σωστά με την άγνοιά τους, που είναι και η επικρατέστερη εξήγηση.

Τα χρόνια περνούσαν και η υπόθεση είχε ατονήσει, αφού δεν ήταν δυνατό να δοθεί κάποια τεκμηριωμένη σχετική απάντηση ή ερμηνεία.

Πριν λίγο, καιρό, όμως έμελλε να προκύψει ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο, πιθανότητα χρήσιμο για τους ερευνητές του θέματος. Για δικούς μου σκοπούς έρευνας, μελετούσα μια λίστα συγγραφέων του εσωτερισμού του τέλους του 19^ου αιώνα, περιόδου με τη μάλλον μεγαλύτερη δραστηριότητα μυστικών εταιριών, οργανώσεων, συγγραφέων και καλλιτεχνών στο χώρο αυτό. Ήταν τότε που βρήκα κι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον στοιχείο, που νομίζω πως θα ρίξει σε φως σε όλα όσα γνωρίζουμε για το θέμα των συμβόλων στα μεταλλικά καπάκια, και την προέλευσή τους!

Ανάμεσα σε άλλους συγγραφείς, προέκυψε να συγκεντρώνω στο αρχείο μου βιβλία στο πρωτότυπο στα γαλλικά που υπάρχουν ελεύθερα στο διαδίκτυο) και του Joris-Karl Huysmans (1848-1907 – προφέρεται Ζορίς-Καρλ Υσμάν). Για άσχετο λόγο, στο ηλεκτρονικό αρχείο του βιβλίου του με τίτλο «La-bàs», ανακάλυψα μια παράγραφο την οποία παραθέτω πιο κάτω στο γαλλικό πρωτότυπο (για όποιον ενδιαφέρεται) και, φυσικά την ελληνική μετάφραση. Από όσο γνωρίζω το βιβλίο είχε κυκλοφορήσει κάποια στιγμή και στα ελληνικά, αλλά εμφανίζεται εξαντλημένο. Αν και θα πούμε δύο λόγια για τον συγγραφέα του, πάντως, δεν είναι αυτός το ενδιαφέρον πρόσωπο στην όλη ιστορία, οπότε δεν έχει μεγάλη σημασία για την έρευνά μας, πέρα από το ότι μας άφησε αξιόλογα βιβλία. Η αξία του αποσπάσματος που παραθέτω από τον Huysmans, πάντως, έχει τη δική της αξία, αφού ο συγγραφέας είναι βαθύς γνώστης του εσωτερισμού, και αποδεδειγμένα γνώριζε τα πρόσωπα και τα δρώμενα στο χώρο του μυστικισμού και του αποκρυφισμού στο Παρίσι στα τέλη του 19^ου αιώνα. Μπορεί εδώ να πρόκειται για μυθιστόρημα, αλλά, παρά τη χρήση ψευδωνύμων, οι περισσότεροι πρωταγωνιστές ήταν υπαρκτά πρόσωπα, και οι περισσότερες καταστάσεις που περιγράφει έχουν πράγματι λάβει χώρα. Λέει λοιπόν ο συγγραφέας στο πρωτότυπο κείμενο, στα γαλλικά:

- Il y a bien une ressource maintenant, reprit des Hermies, pour echapper a l’horreur de cette vie ambiante, c’est de ne plus lever les yeux, de garder a jamais l’attitude timoree des modesties. Alors, en ne contemplant que les trottoirs, l’on voit, dans les rues, les plaques des regards electriques de la Compagnie Popp. Il y a des signaux, des blasons d’alchimiste en relief sur ces rondelles, des roues a crans, des caracteres talismaniques, des pantacles bizarres avec des soleils, des marteaux et des ancres; ca peut permettre de s’imaginer qu’on vit au Moyen Age!

 - «Μόνο ένας τρόπος υπάρχει αυτή τη στιγμή», είπε ο des Hermies, «για να ξεφύγεις από τη φρικτή περιρρέουσα ατμόσφαιρα, και δεν είναι άλλη από το να μη σηκώνεις το βλέμμα, αλλά να κρατήσεις για πάντα την ευθυνόφοβη προσέγγιση των μετριοπαθών. Έτσι, θωρώντας μόνο τα πεζοδρόμια δεν θα βλέπεις στους δρόμους παρά τις πλάκες των φρεατίων της Ηλεκτρικής Εταιρίας Popp. Στα στρογγυλά καπάκια τους υπάρχουν ανάγλυφα συνθηματικά, αλχημικά εμβλήματα, τροχοί με εγκοπές, αποτροπαϊκά σύμβολα, παράξενα πεντάκτινα τάλισμαν με ήλιους, σφυριά και άγκυρες. Σου επιτρέπουν να φαντάζεσαι ότι ζεις στο Μεσαίωνα!»

Είναι προφανές πλέον ότι η παρουσία των μαγικών συμβόλων πάνω στα καπάκια ήταν ήδη γεγονός από τον 19^ο αιώνα, στο Παρίσι, την Πόλη του Φωτός, την πιο έντονη και παραγωγική περίοδο της ιστορίας του εσωτερισμού στην Ευρώπη, μια περίοδο που έζησαν κι επέδρασαν οι Στανισλάς ντε Γκαϊτά, Ζεράρ Ανκώς (γνωστό ως Παπύς), ο Ζοζεφέν Πελαντάν, Αλλάν Καρντέκ και τόσοι άλλοι. Ο Hysmans ήταν σύγχρονός τους, και είχε αλληλεπίδραση στο έργο και την κοσμοθεωρία του με τους Εμίλ Ζολά, Γκυ ντε Μοπασάν, κ.ά.

Μπορούμε, πλέον με αρκετή σιγουριά, να πούμε ότι εδώ εντοπίσαμε βάσιμα στοιχεία, ότι η πρώτη καταγραφή του φαινομένου αλλά και το πιθανότερο σημείο έναρξής του είναι στο Παρίσι του 19^ου αιώνα και οι μυστικές εταιρίες της εποχής, οι διασυνδέσεις των μελών των οποίων με τις αντίστοιχες εταιρίες άλλων χωρών έγιναν αιτία να επεκταθεί σε όλο τον κόσμο η πρακτική αυτή.

Είναι αντικείμενο βιβλίου οι ιδέες, τα πρόσωπα και οι τάσεις της περιόδου εκείνης, το πόσο επέδρασαν στη δυτική σκέψη, τα κινήματα που ξεπήδησαν από τις ζυμώσεις και τη διανόηση της εποχής εκείνης.

Δεν είναι όμως το αντικείμενο αυτού του άρθρου. Σήμερα εξετάζουμε την προέλευση των μαγικών συμβόλων στα μεταλλικά καπάκια των δρόμων. Και αναπόφευκτα το βάρος πέφτει στον ιδρυτή της Ηλεκτρικής Εταιρίας και Εταιρίας Φωταερίου της εποχής, στο Παρίσι, όπου εμφανίστηκε το φαινόμενο για πρώτη φορά, τον αινιγματικό μηχανικό αυστριακής καταγωγής που έζησε στο Παρίσι, τον Βίκτορ Ποππ (Victor Popp, 1846-1912), της ομώνυμης εταιρίας. Και τον αναφέρω ως αινιγματικό διότι σχεδόν δεν υπάρχουν πληροφορίες στο διαδίκτυο για το πρόσωπο αυτό, παρά το ότι η εταιρία του αποτέλεσε έναν από πυλώνες αστικής και βιομηχανικής ανάπτυξης της Γαλλίας! Θα μπορούσαμε, μάλιστα να έχουμε κατά νου το λογοπαίγνιο, ότι ήταν ο Βίκτορ Ποππ εκείνος που οριοθέτησε το χρόνο με δημόσια ρολόγια στην πόλη (κατασκευάζοντας ολόκληρο υπόγειο δίκτυο ελέγχου τους – συνδυάστε το με τα στοιχεία στο τέλος του παρόντος άρθρου…), αλλά κυρίως φώτισε το Παρίσι και το μετέτρεψε πρώτος, κυριολεκτικά σε Πόλη του Φωτός, με εταιρία Φωταερίου και την Ηλεκτρική Εταιρία Φωτισμού! 

Τα ελάχιστα στοιχεία που υπάρχουν στο διαδίκτυο γι’ αυτόν αφορούν σε βιομηχανικές πατέντες, ενώ ελάχιστα είναι γνωστά για τη ζωή του. Προφανώς δεν έχουν ψηφιοποιηθεί αρκετά στοιχεία, ενώ το λογικό θα ήταν να είχε ήδη συμβεί. Θα ήταν ευχής έργο να μπορούσαμε να μάθουμε περισσότερα. Εμείς, θα συνεχίσουμε την έρευνα, και θα χαρώ να μοιραστούμε στοιχεία που τυχόν θα προκύψουν.)

Πάντως, αποτέλεσε έμπνευση για τη συγγραφή βιβλίου από τον Γάλλο συνομόματό του Victor Petit, με τίτλο «Στα βήματα του Βίκτορ Ποππ», του (Εκδόσεις «Τhe Cataclast»), 2020-2021, που κυκλοφόρησε μόνο σε 100 αντίτυπα, και εξαντλήθηκε). Και ως επίλογο αυτής της αναζήτησης, δεν μπορώ παρά να μην παραθέσω ένα απόσπασμα από την περιγραφή του μυθιστορήματος, προσθέτοντας στο τέλος την απίστευτη σύμπτωση με την αρχή της έρευνας αυτής της υπόθεσης:

«Παρίσι, 2020. Ο Victor Petit ζει τη μικρή του ρουτίνα που χαρακτηρίζεται από μικρές καθημερινές διαδρομές. Κάθε μέρα ποδοπατάει τον συνονόματό του: Victor Popp. Ένα αινιγματικό όνομα που εξαφανίστηκε από τα βιβλία της ιστορίας και παρόλα αυτά υπάρχει σε όλα τα πεζοδρόμιά μας (στμ.: στο Παρίσι). Η ανωνυμία δεν φουντώνει καν τη φήμη. Τα ενδιάμεσα στεγανά κρύβουν πολλά μυστικά. Ιδού ένα νέο μυστήριο γεμάτο ποίηση που ζητά μόνο να διαλευκανθεί. Ωθούμενος από την περιέργεια, ο αφηγητής ξεκινά μια έρευνα σε όλη την πρωτεύουσα. Γρήγορα, η περιέργεια μετατρέπεται σε εμμονή. Η μονομανία του θα τον βυθίσει στα κρύα και σκοτεινά βάθη της Πόλης του Φωτός, ενός γιγαντιαίου υπόγειου ιστού αράχνης όπου είναι εύκολο να χαθείς.»

Τώρα, συνδυάστε τη μυθιστορηματική περίληψη αυτή με τις αποκαλύψεις, βάσει ερευνών όμως, που είχε κάνει στα βιβλία του ο Γιώργος Μπαλάνος για τα σύμβολα στα καπάκια, τις υπόγειες στοές της Αθήνας και τις μυστικές τελετουργίες που έχουμε μάθει πως γίνονται σε αυτές, μαζί με την κατασκευή υπόγειων δικτύων του Popp!

Φυσικά, στο χώρο της έρευνας και της αναζήτησης οι τελεσίδικες απαντήσεις αποτελούν μάλλον… θανάσιμο αμάρτημα, οπότε η παροχή οποιωνδήποτε στοιχείων, με τεκμήρια πάντα, υπέρ ή κατά αυτής της ανακάλυψης για την προέλευση των συμβόλων στα καπάκια, όπως την περιγρά-φω σε αυτό το άρθρο, είναι παραπάνω από ευπρόσδεκτα.

Θεωρώ αναπόφευκτη την εμφάνιση των νέων στοιχείων, αφού τέθηκε σε κίνηση ο σχετικός μηχανισμός. Εξάλλου, ευελπιστώ ότι οι αναγνώστες αυτού του κειμένου, όμως κι εγώ προσωπικά άλλωστε, είμαστε υπέρ της απρόσκοπτης ροής της Πληροφορίας, όπως έχει επίσης δεσμευτεί να υπηρετεί και το Locus-7 στους τομείς της Γνώσης.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Vortex. Σε έντυπη μορφή μπορείτε να το βρείτε εδώ: VORTEX τ.1